• Badanie biochemiczne krwi

    Badanie biochemiczne krwi

    Morfologia krwi służy ocenie składników komórkowych krwi, natomiast biochemia krwi obejmuje badanie składników osocza. Dostarcza ona nam, a w szczególności lekarzom, wiele cennych informacji i wskazówek ułatwiających postawienie właściwej diagnozy.

    Osocze uzyskuje się poprzez odwirowanie pełnej krwi, w czasie którego ciężkie krwinki opadają na dno naczynia. Surowicą natomiast nazywamy osocze pozbawione włóknika. Skład osocza jest niezwykle bogaty, nie sposób wymienić wszystkich jego składników. Woda stanowi około 92% jego objętości. W niej rozpuszczone są enzymy, hormony, białka (albuminy, globuliny, fibrynogen), trójglicerydy, lipidy, kwasy tłuszczowe, glukoza, elektrolity, sole mineralne, dwutlenek węgla, zbędne produkty przemiany materii (mocznik, bilirubina) i wiele innych substancji.

    Większość z tych składników można oznaczać w laboratoriach. Wyniki te dają nam bardzo szczegółową wiedzę na temat funkcjonowania poszczególnych układów jak i narządów naszego organizmu. Badania te wykorzystywane są w profilaktyce wielu chorób, w diagnozowaniu, obserwowaniu ich postępu a także w kontrolowaniu skuteczności zastosowanego leczenia. Aby ułatwić korzystanie w tak dużej gamy badań podzielono je na kilka grup oznaczeń zwanych profilami. Każdy profil opracowany jest tak, aby zawarte w nim wskaźniki jak najlepiej opisywały funkcję danego narządu.

    • profil kontrolny (ogólny), oznacza się: sód, potas, wapń, chlorki, fosfor, kwas moczowy, mocznik, kreatyninę, bilirubinę, AspAT, AlAT, fosfatazę alkaliczną, GGT, albuminę, białko całkowite
    • profil wątrobowy, oznacza się: transaminazę alaninową (AlAT) i asparaginianową (AspAT)
    • profil nerkowy, oznacza się: sód, potas, mocznik, kreatyninę
    • profil sercowy, oznacza się: transaminazę alaninową (AlAT) i asparaginową (AspAT), kinazę kreatynową (CK), dehydrogenazę mleczanową (LDH), potas
    • profil kostny, oznacza się: białko całkowite, albuminę, wapń, fosfor, fosfatazę alkaliczną
    • profil lipidowy, oznacza się cholesterol, trójglicerydy (TG), cholesterol HDL, cholesterol LDL
    • profil tarczycowy, oznacza się hormony TSH i T4

    Podobnie jak w badaniu morfologicznym, tak samo w przypadku badania biochemicznego, każdy parametr ma swoje granice normy, w których powinien się mieścić. Normy te mogą się w nieznacznej mierze różnić w zależności od laboratorium w którym są oznaczane. Odpowiednie wartości referencyjne (normy) są zawsze podawane obok wyniku. Jednorazowe odchylenie od normy jakiegoś parametru nie jest jeszcze powodem do paniki. Ocena wyniku badania oraz wnioski powinny zawsze należeć do lekarza.

    Zestawienie norm badania krwi

    Badany parametr
    Norma
    Glukoza 70-100 mg/dl (3,9-5,6 mmol/l)
    Cholesterol całkowity 140-200 mg/dl (3,6-5,2 mmol/l)
    Trójglicerydy (TG) 50-180 mg/dl (0,55-2,0 mmol/l
    Mocznik 2,5-6,4 mmol/l (15-39 mg/dl)
    Kwas moczowy 0,15-0,45 mmol/l (2,5-8,0 mg/dl)
    Białko całkowite (B.c.; T.p.) 60-80 g/l
    Albuminy 3,5-5,0 g/dl
    Kinaza kreatynowa (CK) mężczyźni: 18-100 U/l

    kobiety: 10-66 U/l

    Kreatynina 62-124 mmol/l (0,7-1,4 mg/dl)
    Dehydrogenaza mleczanowa (LDH) 120-230 U/l
    AlAT 5-40 U/l (85-680 nmol/l)
    AspAT 5-40 U/l (85-680 nmol/l)
    Fosfataza alkaliczna (ALP) 0,1-0,63 U/l
    Gamma-glutamylotransferaza GGT mężczyźni 18-100 U/l

    kobiety 10-66 U/l

    Fibrynogen 200-500 mg/dl
    Potas (K) 3,5-5,0 mmol/l
    Sód (Na) 135-145 mmol/l
    Chlor (Cl) 95-105 mmol/l
    Fosfor (P) 0,81-1,62 mmol/l
    Wapń (Ca) 2,2-2,6 mmol/l
    Żelazo (Fe) 50-175 mikrogramów/dl
    Ferrytyna mężczyźni: 15-200 µg/l;

    kobiety: 12-150 µg/l

    Glukoza

    Norma: (na czczo) 70-100 mg/dl (3.9-5.6 mmol/l)

    Stanowi dla organizmu podstawowe źródło energii. Organizm uzyskuje ją z prostych i złożonych cukrów pobieranych z pokarmem, ze zmagazynowanego w wątrobie glikogenu oraz na drodze tak zwanej glukoneogenezy z aminokwasów i innych związków organicznych. Przyczyną podwyższonego stężenia glukozy może być cukrzyca I lub II typu,  cukrzyca ciężarnych, choroby trzustki (zapalenie, nowotwory), zaburzenia hormonalne przysadki, nadnerczy, tarczycy, niektóre leki (glikokortykosteroidy, leki antykoncepcyjne, indometacyna, furosemid, fenytoina, tiazydy, tyroksyna). Ryzyko obniżonego stężenia glukozy we krwi dotyczy przede wszystkim cukrzyków. Jako przyczyny, należy wymienić przede wszystkim niewłaściwe stosowanie insuliny oraz przedawkowanie doustnych leków przeciwcukrzycowych. Innymi przyczynami mogą być niedoczynność przysadki lub nadnerczy, nowotwór trzustki (insulinoma) lub niewydolność wątroby.

    Uwaga: Norma stężenia glukozy dla krwi kapilarnej (badanie po nakłuciu opuszki palca) jest trochę inna: 55,0 – 100,0 mg/dl.

    Cholesterol całkowity

    Norma: 140 – 200 mg/dl (3,6 – 5,2 mmol/l)

    Jest prawidłowym składnikiem błon komórkowych. Wraz z osoczem transportowany jest pomiędzy wątrobą a tkankami obwodowymi. Jego odpowiednie stężenie jest ważne przede wszystkim dla funkcji mózgu. Stwierdzono, że osoby ze zbyt niskim stężeniem cholesterolu mają gorszą pamięć. U osób szczególnie zagrożonych rozwojem miażdżycy i chorobą wieńcową, zaleca się utrzymywanie stężenia cholesterolu na jeszcze niższym poziomie. Za cholesterol podwyższony uznaje się wartość 200-250 mg/dl (5,1-6,5 mmol/l), a za znacznie podwyższony uważa się poziom przekraczający 250 mg/dl (>6,5 mmol/l). Jest to tak zwany cholesterol całkowity. Podwyższone wartości są spowodowane hiperlipidemiami pierwotnymi (występującymi rodzinnie), niedrożnością dróg żółciowych, chorobami miąższu wątroby (marskość, choroby spichrzeniowe, wirusowe zapalenie wątroby), chorobami nerek (niewydolność nerek), schorzeniami trzustki (przewlekłe zapalenie), otyłością, nadczynnością tarczycy, niektórymi lekami (środki antykoncepcyjne, sterydy). Spadek stężenia cholesterolu spowodowany może być przede wszystkim długo trwającymi, zaawansowanymi chorobami wątroby, niedożywieniem, niedoczynnością tarczycy.

    W osoczu cholesterol znajduje się w tzw. lipoproteinach (chylomikrony, VLDL, LDL, HDL). W laboratoriach oznacza się standardowo stężenie cholesterolu zawartego w HDL i LDL. Wyższe stężenie tego pierwszego uważane jest za czynnik korzystny (dobry cholesterol), natomiast wysokie stężenie LDL (zły cholesterol) jest niekorzystne. Norma HDL wynosi 35 – 70mg/dl (0,9 – 1,8 mmol/l), natomiast prawidłowe stężenie cholesterolu LDL nie powinno przekraczać 135 mg/dl (< 3,5 mmol/l).

    Budowa biochemiczna chylomikronu:

    chylomikron1

     

    Trójglicerydy (TG)

    Norma: 50-180 mg/dl (0,55-2,0 mmol/l)

    Są to cząsteczki zbudowane z kwasów tłuszczowych i glicerolu. Wyższe stężenie trójglicerydów powoduje zwiększenie ryzyka choroby niedokrwiennej serca. Wzrost stężenia mogą powodować: hiperlipidemie pierwotne, hiperlipidemia złożona, hipertriglicerydemia pospolita, dysbetalipoproteinemia rodzinna, zespół chylomikronemii; hiperlipidemie wtórne, otyłość, nadmierne spożywanie alkoholu, cukrzyca, niedoczynność tarczycy, zespół nerczycowy, niedomoga nerek, zapalenie trzustki, doustne środki antykoncepcyjne, dna moczanowa, niektóre leki z grupy beta-blokerów, diuretyki tiazydowe, ciąża. Spadek poziomu trójglicerydów stwierdza się czasem u osób długo hospitalizowanych.

    Mocznik

    Norma: 2,5-6,4 mmol/l (15-39 mg/dl)

    Mocznik jest końcowym produktem przemiany białek w organizmie. Poziom mocznika we krwi jest wypadkową jego produkcji (wątroba) i eliminacji (nerki). Wysoki poziom mocznika może być powodowany bogatobiałkową dietą, nadmiernym metabolizmem białek w organizmie (zakażenia, gorączka), niewydolnością nerek, ograniczoną drożnością dróg moczowych.

    Kwas moczowy

    Norma: 0,15-0,45 mmol/l (2,5-8,0 mg/dl)

    Powstaje głównie z przemian kwasów nukleinowych. Wzrost stężenia charakterystyczny jest dla dny moczanowej, w której jego nadmiar może odkładać się w stawach. Może wzrastać też w chorobach związanych z nadmiernym rozpadem komórek: choroby nowotworowe, uszkodzenie tkanek, leczenie cytostatyczne oraz nadmierne spożywanie puryn. Innymi przyczynami hiperurykemi (podniesionego stężenia kw. moczowego) mogą być niewydolność nerek oraz niektóre leki (tiazydy, salicylany). Upośledzona resorpcja kanalikowa sprawia natomiast, że stężenie kwasu moczowego we krwi jest niższe.

    Białko całkowite (B.c., T.p.)

    Norma: 60-80 g/l

    Jest to mieszanina wielu różnych białek (albuminy, globuliny, fibrynogen). Albuminy i globuliny produkowane są w wątrobie. Natomiast większość globulin w limfocytach. Albuminy pełnią funkcję onkotyczną (utrzymywanie wody w łożysku naczyniowym) oraz transportują wiele substancji, fibrynogen bierze udział w krzepnięciu krwi a globuliny to głównie białka odpornościowe. Wszystkie razem oznaczane są jako białko całkowite. Podwyższona ilość białka całkowitego może wynikać z przewlekłych stanów zapalnych, w tym także chorób układowych (np. RZS, toczeń układowy). Obniżone stężenie białka może być spowodowane niedożywieniem, zaburzeniami wchłaniania, białkomoczem, zapaleniami jelit, krwotokami, oparzeniami, marskością wątroby.

    Albuminy

    Norma: 3,5 – 5,0 g/dl

    Jest to podstawowe białko rozpuszczone w osoczu. Stanowi 60% wszystkich białek osoczowych. Produkowane jest w wątrobie. W organizmie odpowiedzialne jest za utrzymanie prawidłowego ciśnienia onkotycznego, dzięki czemu zatrzymuje odpowiednią ilość wody w łożysku naczyniowym i zapobiega obrzękom. Wiąże się i transportuje niektóre hormony, leki, barwniki i dwutlenek węgla. Ma właściwości buforujące, dzięki czemu pomaga w utrzymaniu właściwego pH.

    Niedobór albumin (hipoalbuminemia) przyczynia się do zaburzeń prawidłowej filtracji i powstawania moczu, powoduje obrzęki. Spadek ich poziomu we krwi może być spowodowany niedożywieniem, chorobami wątroby (zaburzenia produkcji), niedożywieniem (brak składników do produkcji), chorobami przewodu pokarmowego, chorobami nerek (zespół nerczycowy i nadmierna utrata z moczem),  oparzeniami (utrata przez uszkodzoną skórę), krwawieniami, wysiękiem,  posocznicą, nowotworami, przewodnieniem.

    Kinaza kreatynowa (CK)

    Normy: mężczyźni: 18-100 U/l; kobiety: 10-66 U/l

    Jest to enzym zlokalizowany głównie w mięśniach szkieletowych, sercu i mózgu. Podwyższona wartość CK może wskazywać na zawał (wzrasta po około 6 godzinach od jego wystąpienia), może też być wynikiem intensywnego wysiłku fizycznego, rozpadu mięśni, urazów ciała i mózgu oraz zabiegów operacyjnych.

    Kreatynina

    Norma: 62-124 mmol/l (0,7-1,4 mg/dl)

    Jej stężenie zależne jest przede wszystkim od nasilenia produkcji w mięśniach i od sprawności wydalania nerkowego. Może wzrastać przy nadmiernym wysiłku fizycznym, przy dużej masie mięśniowej, w akromegalii i gigantyzmie oraz przy niewydolności nerek. Spadek stężenia natomiast może być powodowany głodzeniem.

    Dehydrogenaza mleczanowa (LDH)

    Norma: 120 – 230 U/l

    Pod tą nazwą kryje się aż pięć podtypów tego enzymu. Najczęstszą przyczyną wzrostu jego stężenia w osoczu jest świeży zawał serca. Wtedy LDH może być nawet dziesięciokrotnie wyższe. Wzrost wartości LDH pojawia się mniej więcej 10 – 24 godzin po zawale i może się utrzymywać aż do 10 dni. LDH nie jest specyficznym dla serca enzymem. Wśród innych przyczyn wzrostu jego aktywności można wymienić uszkodzenie mięśni szkieletowych, choroby wątroby (wirusowe, nowotworowe), choroby nerek, płuc, trzustki.

    Aminotransferaza alaninowa (AlAT, GPT)

    Norma: 5 – 40 U/l (85-680 nmol/l)

    Jest enzymem biorącym udział w metabolizmie białek. Nie jest enzymem specyficznym dla konkretnego narządu, wzrost jego stężenia może być spowodowany zawałem serca, uszkodzeniem mięśnia sercowego po operacjach kardiochirurgicznych, uszkodzeniem mięśni szkieletowych (zapalenie, zmiażdżenie, zatrucia), nadmiernym wysiłkiem, chorobą wątroby lub dróg żółciowych, chorobą trzustki, mononukleozą zakaźną, leczeniem lekami obniżającymi poziom cholesterolu.

    Aminotransferaza asparaginianowa (AspAT, GOT)

    Norma: 5 – 40 U/l (85-680 nmol/l)

    AspAT podobnie jak AlAT, bierze udział w przemianach białek w organizmie. Jest enzymem niespecyficznym narządowo, jego podwyższony poziom obserwuje się w uszkodzeniu mięśnia serca (zawał, operacja kardiochirurgiczna), chorobach wątroby i dróg żółciowych, chorobach trzustki, uszkodzeniu mięśni szkieletowych, zapaleniu trzustki, niedotlenieniu, nadmiernym spożyciu alkoholu, w mononukleozie zakaźnej.

    Najczęściej bada się zarówno AspAT jak i AlAT. W diagnostyce stosuje się tzw. wskaźnik de Ritisa. Jest to stosunek AspAT do AlAT. U ludzi zdrowych jest on większy od jedności, jeśli natomiast spada poniżej 0,9 może to oznaczać chorobę wątroby i jej niewydolność.

    Fosfataza alkaliczna (ALP, FAL, Falk)

    Norma: 20 – 70 U/l

    Pochodzi przede wszystkim z: kości, jelit, wątroby. U dzieci dopuszczalne są wartości dwukrotnie wyższe. Przyczyną podwyższenia stężenia ALP może być nowotwór, cholestaza (zablokowanie wydzielania żółci spowodowane kamicą lub nowotworem dróg żółciowych) oraz nadmiernym rozpadem kości (nowotwory kości, nadczynność przytarczyc, choroba Pageta, niedobór witaminy D), chorobami wątroby, wirusem cytomegalii.

    Fosfataza kwaśna (ACP, FK)

    Norma: 0,1-0,63 U/l

    Jest to enzym obecny w prawie wszystkich komórkach organizmu. Najwięcej znajduje się w gruczole krokowym, wątrobie, trzustce, jelitach i osteoklastach kości. Wzrost stężenia pojawia się w raku gruczołu krokowego, jego łagodnym przeroście lub zapaleniu a także w chorobach kości, raku jelita, hemolizie, i niedoczynności przytarczyc.

    Gamma-glutamylotransferaza (GGT, γ-GT)

    Norma: mężczyźni 18-100 U/l;  kobiety 10-66 U/l

    Jest to enzym błon komórkowych, występuje w wielu narządach (wątroba, nerka, trzustka, płuca, gruczoł krokowy). Przyczynami podwyższonego GGT mogą być: zapalenie trzustki (zarówno ostre jak i przewlekłe), zapalenie wątroby, mononukleoza zakaźna, choroba wrzodowa, niektóre leki (np. przeciwpadaczkowe).

    Fibrynogen

    Norma: 200-500 mg/dl

    Jest prekursorem fibryny, białka biorącego udział w procesie krzepnięcia. Produkowany jest w wątrobie. Stężenie fibrynogenu wzrasta w trakcie ciąży, wtedy jest to akurat zjawisko prawidłowe. Patologiczny wzrost stężenia fibrynogenu w osoczu pojawia się w stanach zapalnych, chorobach układowych, ziarnicy złośliwej, białaczkach, zespole nerczycowym. Spadek ilości fibrynogenu może się wiązać z zespołem rozsianego wykrzepiania wewnątrznaczyniowego, wrodzonym niedoborem, posocznicą, niektórymi nowotworami, marskością wątroby.

    Potas (K)

    Norma: 3,5-5,0 mmol/l

    Jest kationem znajdującym się zarówno w komórkach jak i w płynie zewnątrzkomórkowym. Jego odpowiednie stężenia i stosunek tych stężeń, warunkują prawidłowe funkcjonowanie organizmu. Niedobór potasu powoduje zaburzenia rytmu serca, szczególnie niebezpieczne jest podwyższone stężenie tego jonu, gdyż może doprowadzić do zatrzymania akcji serca. Nadmierna ilość potasu we krwi może być spowodowana ograniczonym wydalaniem (niewydolność nerek, niektóre leki moczopędne, choroba Addisona) bądź nadmiernym uwalnianiem z komórek (rozpad komórek, kwasica). Spadek stężenia potasu spowodowany jest najczęściej nadmierną jego utratą przez układ pokarmowy (długotrwałe wymioty lub biegunki), zaburzoną funkcją resorpcyjną nerek, nadczynnością kory nadnerczy, stosowaniem większości leków moczopędnych oraz insuliną.

    Sód (Na)

    Norma: 135-145 mmol/l

    Jest podstawowym kationem płynu zewnątrzkomórkowego. Jego wysokie stężenie umożliwia utrzymanie odpowiedniej ilości wody w łożysku naczyniowym i przeciwdziała jej nadmiernemu przenikaniu do tkanek. Wzrost stężenia sodu we krwi spowodowany jest odwodnieniem (niewystarczająca podaż wody, nadmierna utrata przez niewydolne nerki, płuca, przewód pokarmowy lub skórę), nadprodukcją hormonów nadneczowych (aldosteron oraz kortyzol powodują zatrzymanie wydalania sodu przez nerki), marskością wątroby (upośledzenie eliminacji aldosteronu i kortyzolu). Spadek ilości sodu w organizmie powodowany jest jego nadmiernym usuwaniem przez nerki podczas leczenia diuretynami, niedoborem hormonów kory nadnerczy, nadmierną utratą sodu przez skórę (nadmierne pocenie się, oparzenia), nadmierną utratą sodu przez przewód pokarmowy (wymioty, biegunki), zmniejszonym przyjmowaniem sodu z pokarmem, niewydolnością nerek, nadmiernym wydzielaniem wazopresyny.

    Wapń (Ca)

    Norma: 2,2-2,6 mmol/l

    Jony wapnia, to kolejny niezbędny składnik osocza. Do wchłaniania prawidłowych ilości wapnia z pokarmu niezbędna jest witamina D. Największe ilości wapnia zmagazynowane są w kościach, które mogą oddawać go do krwi. Odpowiednie stężenie wapnia jest dla organizmu ważniejsze niż prawidłowe uwapnienie kości. Dlatego też, w razie obniżenia stężenia wapnia we krwi, organizm zacznie jego uwalnianie z kości, kosztem ich osłabienia.

    Wzrost stężenia wapnia we krwi może być spowodowany: nadczynnością przytarczyc, nadczynnością tarczycy, nowotworami, nadmiarem witaminy D, chorobą Pageta, akromegalią, uszkodzeniem cewek nerkowych. Natomiast spadek jego stężenia może być wynikiem niedoczynności przytarczyc, niedoboru witaminy D, przewlekłej niewydolności nerek, ostrego zapalenia trzustki.

    Chlor (Cl)

    Norma: 95-105 mmol/l

    Stężenie chloru w osoczu zależy od jego podaży z pokarmem i od stopnia utraty przez nerki. Spadek stężenia następuje przy: nadmiernym poceniu się, przewlekłych biegunkach lub wymiotach. Wzrost stężenia chloru obserwuje się w nadczynności przytarczyc, przy odwodnieniach.

    Fosfor (P)

    Norma: 0,81-1,62 mmol/l

    Największe ilości fosforu znajdują się w kościach. Tylko niewielki odsetek znajduje się we krwi i innych płynach pozakomórkowych. Na stężenie fosforu w osoczu wpływ ma jego wchłanianie z pokarmu, wydalanie przez nerki i metabolizm kości. Podwyższone wartości stężenia fosforu mogą być skutkiem niewydolności nerek, niedoczynności przytarczyc, przedawkowania witaminy D, leczenia choroby nowotworowej. Niskie wartości spotykane są w przypadku niedoborów fosforanów w diecie, długo utrzymujących się biegunek, nadczynności przytarczyc.

    Żelazo (Fe)

    Norma: 50-175 μg/dl

    Żelazo w organizmie znajduje się w niewielkich ilościach, mimo to pełni bardzo ważne funkcje. Wchodzi w skład białek takich jak hemoglobina i mioglobina, które odpowiadają za transportowanie i magazynowanie tlenu. Żelazo niezbędne jest też do prawidłowego funkcjonowania niektórych enzymów. Jego poziom zależy przede wszystkim od podaży w pokarmach i prawidłowej zdolności układu pokarmowego do jego wchłaniania (żelazo wchłania się bardzo słabo), a także od stopnia jego utraty, głównie z krwią (hemoliza, miesiączka, urazy, krwawienia z przewodu pokarmowego). Niedobór żelaza może doprowadzić do rozwoju anemii niedobarwliwej, zwanej także mikrocytarną. Wzrost stężenia żelaza może być skutkiem częstych transfuzji krwi, zatrucia żelazem, hemochromatozy, uszkodzenia szpiku, chorób wątroby (wirusowe zapalenie wątroby), stosowania środków antykoncepcyjnych. Spadek stężenia jest charakterystyczny dla wspomnianej już wcześniej anemii mikrocytarnej, ostrych i przewlekłych infekcji, nowotworów, niewydolności nerek. niedoboru witaminy C.

    Ferrytyna

    Norma: mężczyźni: 15-200 µg/l; kobiety: 12-150 µg/l

    Ferrytyna jest białkiem magazynującym żelazo. Znajduje się w całym ustroju, w największych ilościach w wątrobie, śledzionie, szpiku kostnym. Stężenie ferrytyny w osoczu informuje nas o stanie zapasów żelaza w organizmie. Stężenie ferrytyny wzrasta w stanach takich jak reumatoidalne zapalenie stawów, uszkodzenie wątroby. Stężenie ferrytyny spada przy niedoborze żelaza.

    Autor: Artur Gwoździowski

    Skomentuj →

Photostream