Dopełniacz (ang. complement)

Dopełniacz (ang. complement) – zespół białek osoczowych, uczestniczących w humoralnych reakcjach obronnych organizmu. Jego działanie polega na aktywacji kaskady enzymatycznej, która doprowadza do lizy komórki nie mogącej się przed nim ochronić. Pomimo istnienia na naszych komórkach białek dezaktywujących dopełniacz, jego nadmierne pobudzenie może doprowadzić do stanów patologicznych.

Do głównych zadań układu dopełniacza należą:

• liza komórek bakteryjnych i niektórych wirusów;
• opsonizacja bakterii, wirusów, grzybów i pasożytów;
• chemotaktyczne działanie na leukocyty;
• ogólna aktywacja odpowiedzi odpornościowej;
• udział w transporcie kompleksów immunologicznych.

Spis treści

1 Nazewnictwo składników dopełniacza
2 Aktywacja dopełniacza
2.1 Droga klasyczna
2.2 Droga alternatywna
2.3 Droga lektynowa
2.4 Tworzenie kompleksu atakującego błonę
3 Regulacja układu dopełniacza
3.1 Czynniki osoczowe
3.2 Czynniki obecne na komórkach
4 Patologiczne znaczenie systemu dopełniacza

Nazewnictwo składników dopełniacza

Białka dopełniacza noszą nazwy składające się z: litery "C", cyfry arabskiej oraz, ewentualnie, małej litery lub liter alfabetu łacińskiego. W ten sposób możemy wyróżnić białka o symbolach od C1 do C9, które były nazywane w kolejności odkrywania, zatem ich nazwa nie jest związana z kolejnością udziału w reakcjach dopełniacza, choć w znacznym stopniu się z nią pokrywa. Ta konwencja nazewnicza odnosi się jedynie do tzw. klasycznej drogi aktywacji dopełniacza (patrz dalej), dlatego po odkryciu kolejnych dwóch dróg poznano następne białka, które jednak nie zostały oznaczone numerami. W ten sposób dwa dodatkowe białka drogi alternatywnej uzyskały nazwy czynnika B i czynnika D, zaś w drodze lektynowej biorą udział kolektyny (zwłaszcza MBL) oraz proteazy MASP-1 i MASP-2.

Tworzone w wyniku aktywacji dopełniacza kompleksy są nazywane poprzez podanie części składowych w kolejności ich przyłączania się, z tym jednak zastrzeżeniem, że litera "C" pojawia się jedynie na początku nazwy kompleksu, np. C4b i C2a po połączeniu się utworzą kompleks C4b2a, nie zaś C4bC2a. Ponadto, jeśli dany kompleks wykazuje aktywność enzymatyczną, to taką aktywną formę oznaczamy poziomą kreską przeciągniętą nad nazwą kompleksu. Jeżeli kompleks jest utworzony ze składników o kolejnych, wzrastających numerach, jego nazwa jest odpowiednio skracana, np. C5b-8 oznacza kompleks zawierający składniki C5b, C6, C7 i C8.

Białka regulujące układ dopełniacza nie są nazywane w żaden systematyczny sposób, tym bardziej, że większość z nich została już wcześniej poznana i w związku z pełnionymi funkcjami białka te noszą mniej lub bardziej adekwatne dla ich roli nazwy.

Aktywacja dopełniacza

Aktywacja dopełniacza polega na serii enzymatycznych i nieenzymatycznych reakcji o charakterze kaskadowym. W przypadku każdej z trzech dróg aktywacji, przedstawionych poniżej, dochodzi do utworzenia dwóch istotnych enzymów: konwertazy C3 i konwertazy C5, które bardzo silnie wzmacniają efekt dopełniacza. Niezależnie jednak od sposobu aktywacji, końcowe etapy wszystkich tych reakcji są identyczne i doprowadzają do utworzenia kompleksu atakującego błonę (ang. membrane attacking complex – kompleks atakujący błonę, MAC). Najpierw zostaną zatem omówione drogi aktywacji do momentu utworzenia konwertazy C5, potem natomiast przedstawione zostaną reakcje doprowadzające do utworzenia MAC.

Droga klasyczna

Klasyczna droga aktywacji dopełniacza została poznana najwcześniej. Najważniejszą jej cechą jest niewątpliwie zależność od przeciwciał, które związały epitopy na antygenie. Przeciwciała jako takie nie mogą wpływać niszcząco na komórkę patogennego mikroorganizmu lub pasożyta, ale mogą uruchomić dopełniacz, który tego dokona. Z tą właściwością związana jest także nazwa dopełniacza, jest on bowiem dopełnieniem obronnej funkcji przeciwciał.

Klasyczna droga aktywacji dopełniacza jest przedstawiona na poniższym rysunku. Zostanie ona omówiona w punktach, których oznaczenia odpowiadają numerom na rysunku.

czytaj dalej ...